TIỂU SỬ CỤ ĐỀ ĐỐC LÊ TRỰC

Phần I- VÀI NÉT TIỂU SỬ ĐỀ ĐỐC LÊ TRỰC
*****
            Đề đốc Lê Trực, lúc nhỏ có tên là Lê Vợn- sinh tháng 6 năm Mậu Tuất (1828), quê quán tại làng Thanh Thủy, xã Tiến Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình. Thời phong kiến là xã Thanh Thủy, Tổng Thuận Lệ, phủ Quảng Trạch. Trong Cách mạng tháng Tám và kháng chiến chống Pháp là xã Lê Trực, huyện Tuyên Hóa, Quảng Bình.
Ông mồ côi cha từ lúc năm tuổi, được bán làm con nuôi cho Cụ Lê Sức và bà Nguyễn Thị Hân-là “Thủ Ngự” ở làng Thuận Bài ( xã Quảng Thuận-Quảng Trạch). Đến năm 13 tuổi, Ông được Cụ Lê Sức đổi tên thành Lê Trực.
          Ông đỗ Tạo sỹ (Tam Giáp Tiến sĩ võ) năm 1869, được bổ nhiều chức vụ như Chánh hiệp quản Huế, Thanh Hóa, Chánh Lãnh binh Ninh Bình, Thanh Hóa, Lạng Sơn, Phó Lãnh binh thành Hà nội. Ông lên chức Đề đốc năm 1882, làm Phó Lãnh Binh một cửa thành Hà Nội dưới thời vua Tự Đức. Năm 1882, sau khi thành Hà Nội bị hạ, Ông bị triều đình Huế cách chức, trở về quê Tuyên Hóa, Quảng Bình.
          Khi vua Hàm Nghi hạ Chiếu Cần vương, Lê Trực đã chiêu nạp những người yêu nước, có tài vũ dũng ở vùng Tiến Hóa, Lệ Sơn, Trung Thuần, Quảng Trạch..., đứng lên khởi nghĩa ở vùng Sông Gianh, lấy Cửa Xai ở vùng Thanh Thủy làm căn cứ. Ông được Tôn Thất Thuyết cho phục nguyên hàm. Nghĩa quân của Ông ngày càng phát triển mạnh mẽ, tầm hoạt động lớn, tiếng vang khắp cả địa bàn. Chiến khu của Ông không đóng cố định một chổ, mà trải nhiều nơi. Thời kỳ vua Hàm Nghi lập căn cứ chiến khu ở mạn Tuyên Hóa ( 1884-1886), quân của Đề đốc Lê Trực đóng ở mạn Thanh Thủy. Quân của Ông đã phối hợp với quân của Tôn Thất Đạm ( con trai Tôn Thất Thuyết-đang theo phò vua Hàm Nghi) ở mạn Kỳ Anh, Cẩm Xuyên và quân của Hoàng Phú ( quê Lệ Thủy, Quảng Bình) ở vùng Ngân Sơn, Bố Trạch đã gây cho thực dân Pháp nhiều thiệt hại nặng nề. Lê Trực đã tổ chức nhiều trận đánh lớn nhỏ, tập kích vào các đồn bốt của Pháp dọc Sông Gianh, bắt giết nhiều kẻ tay sai bán nước. Tiêu biểu nhất là trận đánh đêm mồng 9 rạng ngày 10 tháng 5 năm 1886, nghĩa quân Lê Trực đột nhập thành Đồng Hới, đốt phá doang trại giặc, giết chết tên Bố chánh gian ác Nguyễn Đình Dương. Các tuyến đường giao thông Huế- Đồng Hới - Ba Đồn, các tuyến liên huyện đều bị nghĩa quân đánh phá, phong tỏa. Thực dân Pháp đã vô cùng hoang mang, hoảng sợ. Chúng đã tổ chức nhiều trận càn quyét lớn, nhằm tiêu diệt nghĩa quân và bắt Đề đốc Lê Trực, nhưng cũng đã nhiều lần thất bại.
          Đêm 18 rạng ngày 19 tháng 6 năm 1887, quân Pháp có tay sai chỉ đường, đã tổ
 chức một trận tập kích lớn vào chiến khu Thanh Thủy của nghĩa quân Lê Trực. Cuộc chiến đấu đã diễn ra hết sức quyết liệt, nhưng do lực lượng yếu, vũ khí lại quá thô sơ, nên Lê Trực đành cho quân rút chạy, nhiều người bị địch bắt, (trong đó có vợ Ông) và bị giết. Sau trân tập kích đó, nghĩa quân Lê Trực bị tổn thất quá nữa, song Ông vẫn quyết tâm tập hợp lực lượng, dựa vào rừng núi, tiếp tục chiến đấu, tiêu diệt các đồn bốt, tay sai của giác. Đến khoảng ngày 28,29 tháng 9 năm 1888, khi hay tin vua Hàm Nghi bị bắt và bị giải về Đồn Thuận Bài, Quảng Trạch, Ông và một số đề đốc khác đã đến bái kiến vua và nộp mình. Tuy nhiên, Ông vẫn không chịu nhận niên hiệu vua mới Đồng Khánh mà chỉ lấy niên hiệu vua Hàm Nghi. Người Pháp đã cảm mến lòng trung quân ái quốc của Ông, đã cho Ông trở về trú ngụ tại quê nhà.
        Lê Trực mất tại quê nhà vào tháng 6 năm Đinh Mẹo (1918), tại làng Thanh Thủy, Tuyên Hóa, Tuyên Hóa, Quảng Bình-Hưởng thọ 90 tuổi. Thi hài của Ông và hai người vợ được an táng tại quê nhà, nay tại thôn Bàu 1- xã Tiến Hóa-Tuyên Hóa-Quảng Bình.
 Ông là một tấm gương yêu nước, ý chí kiên cường, lòng quả cảm, trung quân, ái quốc trong phong trào Cần vương.  Tên tuổi Ông vẫn gắn với tên làng, tên phố, tên trường. Hình ảnh, công lao cùng ý chí kiên cường  của Ông vẫn sống mãi trong lòng nhân dân Quảng Bình, nhân dân cả nước.
 
Phần II- VÀI NÉT VỀ MỘ, NHÀ THỜ ĐỀ ĐỐC LÊ TRỰC
*****
          Để tưởng nhớ người con trung với nước, hiếu với dân, tận tụy, gian khổ một lòng vì giang sơn, Tổ quốc, bà con địa phương và nhân dân các nơi đã góp công, của, góp sức xây dựng Mộ và Nhà thờ Đề đốc Lê Trực vào năm 1912. Khu Mộ và Nhà thờ này được xây dựng dưới chân núi đá Dù, trước đây thuộc thôn Châu Linh, xã Thanh Thủy, tổng Thuận Lệ, phủ Quảng Trạch. Nay thuộc thôn Bàu 1, xã Tiến Hóa, Tuyên Hóa, Quảng Bình. Khu Di tích này gồm có phần Mộ của Ông và các bà vợ cùng Nhà thờ. Nhà thờ được xây theo hình chữ Đinh, có cấu trúc rất đẹp. Xung quanh có tường bao quanh, trước 2 cột  cổng chính có đề câu đối. Đứng ngoài nhìn vào, qua các cửa vòm sẽ thấy các đường nét hoa văn, hoa lá, mây trăng, rồng phượng rất tinh tế. Các mái lượn cong, trần cuốn vòm, thể hiện màu sắc tráng lệ, thoáng mát. Toàn bộ khu Nhà thờ có 6ddooi câu đối, một bức hoành phi. Các Mộ được xây nổi, óp đá ong xanh xám, phía trước Nhà thờ, trong khuôn viên sân khu Di tích.
Tuy nhiên qua một thời gian dài không được trùng tu, tôn tạo, cộng với sự biến
 đổi của khí hậu và nhất là sự tàn phá nặng nề của hai cuộc chiến tranh, phần mái, nóc Nhà thờ đã bị xuống cấp nặng. Khu Di tích Mộ và Nhà thờ cũng đã được nhân dân, chính quyền tu sữa lại hai lần vào năm 1968 và năm 1985.
          Khu Di tích Mộ và Nhà thờ Đề đốc Lê Trực đã được nhà nước xếp hạng Di tích Lịch sử Văn hóa, theo Quyết định số 774/QĐ-BVHTT, ngày 21 tháng 6 năm 1993, do Thứ trưởng Lưu Trần Tiêu ký và Bằng công nhận Di tích Lịch sử Văn hóa Quốc gia số 2318/ 93 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa- Thông tin, do Bộ trưởng Trần Hoàn ký. Danh mục Di tích Lịch sử Văn hoá số 1273.
          Sau ngày được xếp hạng Di tích Lịch sử Văn hoá, Lăng Mộ và Nhà thờ được tôn tạo lại bằng kinh phí của Bộ và Sở Văn hoá Thông tin từ ngày 28-3-1996. Tổng kinh phí đầu tư 170 triệu đồng, gồm tôn tạo Di tích và làm đường giao thông vào khu Di tích.
          Hiện nay, Khu Di tích Lịch sử Văn hóa Mộ và Nhà thờ Đề đốc Lê Trực còn khá nguyên vẹn theo kết cấu và hình thức ban đầu. và do bác Lê Từ, tộc trưởng họ Lê và là hậu duệ đời thứ tư của Cụ Lê Trực trông giữ, chăm sóc. Hằng năm vào các dịp Lễ, Tết, bà con, họ hàng thường đến thắp hương viếng Mộ Ông và tổ chức lễ hội tại Nhà thờ. Du khách có thể đến tham quan,viếng Mộ, thắp hương tại Nhà thờ vào các ngày Rằm, lễ, Tết theo đường thủy hoặc đường bộ.
          Di tích Lịch sử Mộ và Nhà thờ Đề đốc Lê Trực có giá trị tiêu biểu trong việc lưu niệm, ghi dấu ấn một võ tường, người con quê hương Quảng Bình, trung kiên, quả cảm, hết lòng trung quân, ái quốc, luôn nêu cao khí tiết hào hùng của dân tộc.  Di tích là nơi giáo dục truyền thống yêu nước, ý chí kiên cường bất khuất của cha ông, là tấm gương sáng cho con cháu đời đời noi theo.  Khu Di tích còn có giá trị trong việc nghiên cứu nghệ thuật kiến trúc điển hình của kiểu Nhà thờ tại làng quê Quảng Bình.
          Từ tháng 5 năm 1998, trên quê hương vị võ tướng Đề đốc Lê Trực, một ngôi trường THPT ra đời và được vinh dự mang tên Ông.  Đây là một niềm vinh hạnh lớn, niềm tự hào, kiêu hãnh của nhân dân vùng Đông Tuyên Hoá và vùng Tây Quảng Trạch, của các thế hệ học sinh. Ngôi trường đã và đang ngày càng lớn mạnh, đáp ứng lòng mong ước của nhân dân, các bậc phụ huynh, học sinh trên vùng chiến khu xưa của thủ lĩnh Đề đốc Lê Trực và nghĩa quân của Ông. Tấm gương của Ông luôn là biểu tượng, niềm tin, ý chí và quyết tâm của thầy và trò trường THPT Lê Trực, phấn đấu để chất lượng giáo dục ngày càng tốt hơn.
          Từ năm 1999, Đoàn trường THPT Lê Trực đã lấy ngày 22 tháng 12 hàng năm, tổ chức chăm sóc, viếng Mộ và Nhà thờ Đề đốc Lê Trực, để giáo dục truyền thống, lòng yêu quê hương đất nước cho thế hệ trẻ. Đặc biệt, từ năm 2008, hưởng ứng phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”, Đoàn trường THPT Lê Trực đã nhận chăm sóc, phát huy di sản văn hoá Khu Di tích Lịch sử Văn hoá- Mộ và Nhà thờ Đề đốc Lê Trực. Hàng tháng, vào ngày 30, mồng một âm lịch, Đoàn trường cử một đội ĐVTN đến tổng vệ sinh, thắp hương tại khu Di tích. Đây là một hoạt động có ý nghĩa giáo dục truyền thống, được dòng họ Lê Trực, nhân dân và chính quyền địa phương hoan nghênh, ủng hộ.
          Lê Trực, một vị tướng, một con người trung kiên, quả cảm của quê hương Quảng Bình, mãi mãi là tấm gương sáng cho con cháu noi theo.
 
 
                                                                                              Tuyên Hoá, ngày 03 tháng 5 năm 2011
                                                                                                 Tổng hợp, sưu tầm và biên soạn
 
                                                                                                                 Võ Văn Tuệ
    (Phó Hiệu trưởng trường THPT Lê Trực)
 
 
 
          Nguồn tài liệu tham khảo:
1.      Đại Nam thực lục chính biên, quyển 28
2.      Kể chuyện 13 vua triều Nguyễn-
    Tôn Thất Bình-NXB Đà Nẵng-1996
3.Lăng Mộ và Nhà thờ Đề đốc Lê Trực
   Trang Thông tin điện tử Quảng Bình.
4-Lời kể của bác Lê Từ,Tộc trưởng họ Lê,
   Hậu duệ đích tôn Cụ Lê Trực